Ποια η ρίζα του κακού στα γεγονότα του 1963;
Η προσπάθεια εφαρμογής ετεροκίνητων σχεδίων στην Κύπρο, που είχαν ως εφαλτήριο τις δοτές συμφωνίες Ζυρίχης – Λονδίνου (1959). Σκόπιμα σχεδιασμένες σ’ ένα δύσκαμπτο και ανεφάρμοστο συνταγματικό μηχανισμό και σε κλίμα δυσπιστίας ανάμεσα στις δύο μεγαλύτερες κοινοτικές ομάδες, προοιώνιζαν την απαρχή των μεγαλύτερων δεινών στη σύγχρονη κυπριακή ιστορία.
Δοτές συμφωνίες;
Στον σχεδιασμό τους, Ελληνοκύπριοι και Τουρκοκύπριοι κρατήθηκαν αμέτοχοι. Ένα προσχέδιο που συντάχθηκε, παρουσιάστηκε στους πρωθυπουργούς Ελλάδας και Τουρκίας, Κωνσταντίνο Καραμανλή και Ατνάν Μεντερές, οι οποίοι συμφώνησαν, και μετά προσκλήθηκαν οι Κύπριοι ηγέτες Αρχιεπίσκοπος Μακάριος και Φαζίλ Κουτσιούκ, να υπογράψουν. Ο Μακάριος υπέγραψε με επιφυλάξεις τις συμφωνίες, ενώ ο Κουτσιούκ ανεπιφύλακτα. Ο Καραμανλής αντιμετώπισε μεγάλη αντίδραση μέσα στην Ελλάδα, όπου κατηγορήθηκε από την αντιπολίτευση, ότι πρόδωσε τους σκοπούς του ελληνισμού.
Πώς φτάσαμε στις εχθροπραξίες;
Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος σε μια προσπάθεια βελτίωσης ορισμένων συνταγματικών διατάξεων, στα τέλη του 1963, με την ενθάρρυνση (ξεγέλασμα) του Άγγλου Αρμοστή Άρθρουρ Κλάρκ – ένα αποτελεσματικό χαρτί της διπλωματίας, είναι το, δια της πειθούς «γελασσιόν» – παρουσίασε στον Κουτσιούκ δεκατρείς προτάσεις, που καταργούσαν μερικές ανωμαλίες του Συντάγματος. Οι προτάσεις απορρίφθηκαν και αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, πρώτα από την Άγκυρα και μετά από τον Κουτσιούκ. Αυτό, σε συνδυασμό με μια ατυχή δολοφονία δύο Τουρκοκύπριων εκείνες τις μέρες, αποτέλεσε το έναυσμα εκρήξεων βίας στο νησί.
Οι άμεσες επιπτώσεις των εχθροπραξιών;
Ο «εκ των πραγμάτων» σταδιακός διαχωρισμός των δύο κοινοτήτων. Νέκρωση του Συντάγματος, χάραξη «πράσινης γραμμής» κατά μήκος του κέντρου της Λευκωσίας, αυτοαπομόνωση των Τουρκοκυπρίων, εξάρτηση τους από την Τουρκία, συχνές απειλές από την Άγκυρα για εισβολή κ.ά.
Η συνέχεια;
Ακολούθησε μια ταραγμένη ειρήνη στο νησί, εσωτερικός διχασμός ανάμεσα στους Ελληνοκύπριους που άγγιζε τα όρια εμφύλιου πολέμου και το πραξικόπημα που άνοιξε την πόρτα στην Τουρκία, η οποία από χρόνια είχε στην Κύπρο στραμμένο το βλέμμα και στημένο το αυτί της, να πατήσει εδώ και το πόδι της.